Özgürlükİçİn: “Özgür Yazılım Almak ve Geri Vermek”

Türkiye Bilişim Derneği‘nin rahmetli Bilişim Dergisi için kaleme aldığım “Özgürlük İçin…” yazılarına resmi Pardus kullanıcıları camia sitesi Özgürlükİçin.com‘un aylık e-dergisinde devam etmem yönünde bir teklif geldi sevgili Ali Işıngör’den. Ya da ben Ali’den rica ettim, tam anımsamıyorum şimdi… Neyse, artık oradayım.

e-derginin Şubat sayısında yayımlanan yazım:

Özgür Yazılım Almak ve Geri Vermek

Son aylardaki “reklamlar” serisine son verip yeniden özgür yazılımın tanımı ve özelliklerine dönüyoruz bu ay. Daha önce özgür yazılım için (ya da open source için) kaynak kodu yanında geliştirme sürecinin ve dolayısı ile camianın önemini vurgulamıştık. Bu kez kullanıcısı ile özgür yazılım ve kullanıcısı ile camia arasındaki ilişkiye yoğunlaşacağız.

Sınırlayıcı ve İzin Veren Lisanslar

Özgür yazılım bağlamında daha çok GPL (GNU Genel Kamu Lisansı) ya da benzer lisansa sahip yazılımları kastediyoruz. Bu lisansların en önemli özelliği yazılımın özgürlüğünü sağlamak için geliştiriciyi sınırlayan şartlarıdır. Bir kez sınırlayıcı (ya da copyleft) bir lisans ile özgürleştirilen bir kod, telif (copyright) sahibi dışında kimse tarafından “kapatılamaz”, yani sahipli (proprietary) bir yazılım haline getirilemez. Bu nedenle Linux çekirdeği, KDE masaüstü ortamı gibi pek çok kişinin telif hakkını paylaştığı özgür yazılımların kapatılması pratik olarak mümkün değildir.

Öte yandan izin veren (permissive) lisanslar ile böyle bir şart yoktur, yazılımı kullanan herhangi birisi kodu kapatıp sahiplenebilir. Bu tip kodlara en güzel örnek Unix benzeri işletim sistemi BSD ve BSD üzerine yapılanan ve büyük ticari başarı yakalayan Mac OS X işletim sistemidir. Ayrıca özgür yazılımın en önemli başarılarından biri olan Apache web sunucusu da böyle izin veren bir lisansa sahiptir.

Sınırlayıcı ve izin veren lisansların geliştirme süreçleri ve camia açısından en önemli farkı sınırlayıcı lisansa sahip bir yazılımdan türetilen yeni ürünlerin de açık kaynak kodlu olması, yani özgür yazılımı alıp değiştiren kullanıcının camiaya geri vermesi zorunluluğudur.

Geri Vermeden Özgür Yazılım (T)üretenler

Özgür yazılımın sürdürülebilirliğinin temel koşullarından biri, verimliliği ve üretkenliği üst düzeyde tutacak şekilde, dağıtık ve paylaşımcı geliştirme modeline dahil olacak yeterli sayı ve nitelikte geliştiriciyi cezbetmesidir. Sınırlayıcı lisanslar bu camia dışında kar amaçlı ve (bazen ve kısmen) kapalı kapılar ardında yapılan geliştirmelerin de kaynak koduna dahil edilmesini şart koşarlar ve yazılımın sürekli işlevsel ve kaliteli kalmasına, dolayısı ile geliştiriciler için bir çekim merkezi oluşturmasına vesile olurlar. İzin veren lisanslar için ise böyle bir geri verme kanalı tarif edilmemiştir, daha doğrusu geri vermek isteğe bağlıdır. Örneğin Apple BSD’nin temeline yaptığı değişiklik ve geliştirmeleri açarken Mac OS X’in kullanıcı yüzünü oluşturan katmanları kapalı tutmaktadır.

Özgür müşteri ilişkileri yönetim yazılımı SugarCRM ve özgür (ve “uyumlu”) ilişkisel veritabanı sistemi EnterpriseDB gibi yazılımlar ve bunları geliştiren firmalar telif haklarını ve izin veren lisansları (yasal olmakla birlikte) özgür yazılım camiasının hoş görmediği şekilde kullanmakla ve bir yerde özgür yazılım olmamakla ve hatta özgür yazılıma ihanet etmekle suçlanıyorlar aylardır ve neredeyse yıllardır. MySQL’in camia ve kurumsal sürümleri arasındaki farklılıklar ve çift lisanslama yöntemi de kimi özgür yazılım taraftarlarınca yoğun olarak eleştirilmekte. Bir diğer örnek de Google’ın Linux ve diğer pek çok özgür yazılımı gereksinimlerine göre uyarlaması ve bu sayede hizmetlerinde özellikle performans kazançları sağlaması, buna karşın yaptığı iyileştirmeleri camia ile paylaşmaması.

Görüldüğü üzere yalnızca lisans ve camia bir özgür yazılımın sürdürülebilirliği için yeterli değil. Kullanıcı ve (t)üreticilerin de katkısı gerekli ve önemli. Özgür yazılımın gücünü veren dağıtık ve katılımcı model ancak yeterince sayıda katkıcının camiaya dahil olma niyetleri var ise manalı oluyor. Özgür yazılım bağlamında üzerinde iyice düşünülmesi gereken bir nokta, hem özgür yazılım camiaları ve hem de özgür yazılım (t)üreten ve kullanan firmalar tarafından…

“Özgürlükİçİn: “Özgür Yazılım Almak ve Geri Vermek”” üzerine bir yorum

  1. Selamlar,
    Özgürlükİçin aylık e-dergisinde sizin yazılarınızın bulunması derginin okunma sayısını, bununla birlikte popülaritesini arttırıyor. Dergi de gittikçe daha kapsamlı bir hale geliyor. Her ay bir bölümün size ayrılmasını ve sizin de yazılarınızı devam ettirmeniz dileğiyle…

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir